Γοργίας
Posted by Νεόφυτος Δημητρίου Thu, 21 Sep 2006 01:35:58 EEST
Είναι μοχλός εξουσίας ο λόγος. Γιατί όμως; Τι επιδιώκει και πως; Επιδιώκει να πείθει και πείθει. Κινεί τα πάθη της ψυχής. Φοβίζει μα και ενθαρρύνει. Συγκινεί αλλά και εξοργίζει. Γοητεύει τους νεώτερους, παρακινεί τους μεγαλύτερους. Και πάλι, όμως, ερωτούμε: γιατί; Γιατί η αλήθεια υποχωρεί κάτω από το βάρος της αληθοφάνειας. Η πειθώ βασιλεύει. Και έτσι επιβάλλεται ο πολιτικός λόγος, ως λόγος πειθούς, στους πολλούς. Και οι πολλοί αφήνονται, ανυποψίαστοι, να εξουσιάζονται από την τέχνη του ρήτορος στις συγκεντρώσεις, στις συνελεύσεις, στην βουλή. Δεν γνωρίζουν ότι ο ρήτωρ, ασκώντας εξουσία στον νου τους, μένει ο ίδιος ελεύθερος απέναντι σε ότι ισχυρίζεται. Έτσι αργότερα, θα μπορεί με την ίδια πειθώ —την τέχνη την κατέχει— να ισχυρισθεί τα αντίθετα.
Τα "είκος" και "καιρός", δηλαδή το πιθανό και η κατάλληλη ευκαιρία, τα κλειδιά στους λόγους του Γοργία, κυριαρχούν. Αληθοφάνεια και περιστάσεις της στιγμής υπαγορεύουν τον λόγο. Όχι όμως μόνο στον χώρο της πολιτικής.
Ο φιλοσοφικός λόγος γνωρίζει, σήμερα, την ίδια εξουσία στους πολλούς που επιβάλλουν οι περιστάσεις, δηλαδή ο συρμός της διανοήσεως. Και εδώ παρόν το αληθοφανές, αλλά το αληθοφανές του βάθους. Τούτο σημαίνει ότι φαίνεται να είναι βαθύς ο στοχασμός. Τον περιβάλλει, βέβαια, με το ένδυμα του απρόσιτου, στους πολλούς, η εξαιρετικά φροντισμένη, περίτεχνη, εξεζητημένη γλώσσα, πλούσια σε ακροβατικούς νεολογισμούς. Το οντολογικό ωστόσο αντίκρυσμα της φιλοσοφικής γλώσσας, η ουσία της σκέψης, υποχωρεί κάτω από τον βιασμό της γλώσσας των ρητόρων.
Με μια λέξη: ζούμε την κυριαρχία του λόγου που, πρώτος ο Γοργίας, αναγνώρισε ως τύραννο και δυνάστη του ανθρώπου. Γιατί τα λόγια γοητεύουν, μαγεύουν, πείθουν. Τον κάνουν να αλλάζει γνώμη, να ενεργεί φαινομενικά ελεύθερα, κατά βάθος όμως ανελεύθερα. Του επιτρέπουν να πιστεύει ότι ενεργεί με δική του βούληση, όταν η βούληση του έχει ήδη παραδοθεί στον εξουσιαστή του λόγου, τον ρήτορα.
Όλα αυτά με οξύνοια και διορατικότητα τα βλέπει καθαρά ο Γοργίας. Συλλαμβάνει την δύναμη της πειθούς αλλά και τους κινδύνους της. Κοπίδα με δύο κόψεις η ρητορική τέχνη: μπορεί να καταστρέψει όσους υποκύπτουν σ'αυτήν, μπορεί και να τους σώσει. Το "ευ χρήσθαι τη ρητορική" και το "κακώς χρήσθαι τη ρητορική" είναι οι δύο όψεις του αρχαϊκού προβλήματος της χρήσης της γνώσης, της διδασκαλίας, της τέχνης. Αν χρησιμοποιηθεί σωστά, η αποκτημένη γνώση ωφελεί, αν χρησιμοποιηθεί κακά, βλάπτει. Το συνειδητοποιεί ο Γοργίας. Είναι δάσκαλος —μεγάλος– της ρητορικής και γνωρίζει τα μυστικά της τέχνης του.
Δεν είναι όμως μόνο ο Γοργίας ρήτωρ, που κίνησε εδώ και χρόνια το ενδιαφέρον μου. Είναι μια άλλη διάσταση που διαφαίνεται στο έργο του, τολμηρή, προκλητική βαθιά ανθρώπινη που έχει μέχρι τώρα συσκοτισθεί από την ιστορική παράδοση που τον θέλει σοφιστή από τους μεγάλους, αντιπάλους του Πλάτωνος, ρήτορα, δεξιοτέχνη, δάσκαλο του Ισοκράτη, εμπνευστή, ως προς τους λόγους, του Θουκυδίδη και του Ευρυπίδη.
Είναι η φιλοσοφική του σκέψη που μας ελκύει. Γιατί ο Γοργίας είναι φιλόσοφος. Διατύπωσε το αγεφύρωτο του πραγματικού και του λόγου. Είπε —και είναι μεταφυσικό δείγμα κάθε γνήσιας φιλοσοφίας— ότι ο λόγος και το πραγματικό είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Σφράγισε έτσι το μη αναγώγιμο του πραγματικού στον λόγο. Δέχθηκε —και είναι το μάθημα μεγάλο— ότι το πραγματικό, στην απολυτότητα του ως πραγματικό είναι το "άλλο" του λόγου. Έθεσε την αδυναμία της επικοινωνίας, όταν πρόκειται για το απόλυτο. Το απόλυτο βιώνεται, δεν λέγεται. Ο λόγος το μηνύει. Διείδε ότι, όταν σε κάποιον δοθεί, από την μοίρα του, να συλλάβει κάτι βαθύτερο, τότε είναι η ίδια η μοίρα που τον κλείνει στην μοναξιά του. Αυτή, πιστεύω, είναι η βαθύτερη ερμηνεία του "ανέξοιστου" —του αμετάδοτου— και "ανερμήνευτου", "τω πέλας", που σημαίνει ότι η γνώση της ουσίας των πραγμάτων δεν μπορεί να μεταδοθεί στον άλλον.
—Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά, Γοργίας (*)
Τα "είκος" και "καιρός", δηλαδή το πιθανό και η κατάλληλη ευκαιρία, τα κλειδιά στους λόγους του Γοργία, κυριαρχούν. Αληθοφάνεια και περιστάσεις της στιγμής υπαγορεύουν τον λόγο. Όχι όμως μόνο στον χώρο της πολιτικής.
Ο φιλοσοφικός λόγος γνωρίζει, σήμερα, την ίδια εξουσία στους πολλούς που επιβάλλουν οι περιστάσεις, δηλαδή ο συρμός της διανοήσεως. Και εδώ παρόν το αληθοφανές, αλλά το αληθοφανές του βάθους. Τούτο σημαίνει ότι φαίνεται να είναι βαθύς ο στοχασμός. Τον περιβάλλει, βέβαια, με το ένδυμα του απρόσιτου, στους πολλούς, η εξαιρετικά φροντισμένη, περίτεχνη, εξεζητημένη γλώσσα, πλούσια σε ακροβατικούς νεολογισμούς. Το οντολογικό ωστόσο αντίκρυσμα της φιλοσοφικής γλώσσας, η ουσία της σκέψης, υποχωρεί κάτω από τον βιασμό της γλώσσας των ρητόρων.
Με μια λέξη: ζούμε την κυριαρχία του λόγου που, πρώτος ο Γοργίας, αναγνώρισε ως τύραννο και δυνάστη του ανθρώπου. Γιατί τα λόγια γοητεύουν, μαγεύουν, πείθουν. Τον κάνουν να αλλάζει γνώμη, να ενεργεί φαινομενικά ελεύθερα, κατά βάθος όμως ανελεύθερα. Του επιτρέπουν να πιστεύει ότι ενεργεί με δική του βούληση, όταν η βούληση του έχει ήδη παραδοθεί στον εξουσιαστή του λόγου, τον ρήτορα.
Όλα αυτά με οξύνοια και διορατικότητα τα βλέπει καθαρά ο Γοργίας. Συλλαμβάνει την δύναμη της πειθούς αλλά και τους κινδύνους της. Κοπίδα με δύο κόψεις η ρητορική τέχνη: μπορεί να καταστρέψει όσους υποκύπτουν σ'αυτήν, μπορεί και να τους σώσει. Το "ευ χρήσθαι τη ρητορική" και το "κακώς χρήσθαι τη ρητορική" είναι οι δύο όψεις του αρχαϊκού προβλήματος της χρήσης της γνώσης, της διδασκαλίας, της τέχνης. Αν χρησιμοποιηθεί σωστά, η αποκτημένη γνώση ωφελεί, αν χρησιμοποιηθεί κακά, βλάπτει. Το συνειδητοποιεί ο Γοργίας. Είναι δάσκαλος —μεγάλος– της ρητορικής και γνωρίζει τα μυστικά της τέχνης του.
Δεν είναι όμως μόνο ο Γοργίας ρήτωρ, που κίνησε εδώ και χρόνια το ενδιαφέρον μου. Είναι μια άλλη διάσταση που διαφαίνεται στο έργο του, τολμηρή, προκλητική βαθιά ανθρώπινη που έχει μέχρι τώρα συσκοτισθεί από την ιστορική παράδοση που τον θέλει σοφιστή από τους μεγάλους, αντιπάλους του Πλάτωνος, ρήτορα, δεξιοτέχνη, δάσκαλο του Ισοκράτη, εμπνευστή, ως προς τους λόγους, του Θουκυδίδη και του Ευρυπίδη.
Είναι η φιλοσοφική του σκέψη που μας ελκύει. Γιατί ο Γοργίας είναι φιλόσοφος. Διατύπωσε το αγεφύρωτο του πραγματικού και του λόγου. Είπε —και είναι μεταφυσικό δείγμα κάθε γνήσιας φιλοσοφίας— ότι ο λόγος και το πραγματικό είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Σφράγισε έτσι το μη αναγώγιμο του πραγματικού στον λόγο. Δέχθηκε —και είναι το μάθημα μεγάλο— ότι το πραγματικό, στην απολυτότητα του ως πραγματικό είναι το "άλλο" του λόγου. Έθεσε την αδυναμία της επικοινωνίας, όταν πρόκειται για το απόλυτο. Το απόλυτο βιώνεται, δεν λέγεται. Ο λόγος το μηνύει. Διείδε ότι, όταν σε κάποιον δοθεί, από την μοίρα του, να συλλάβει κάτι βαθύτερο, τότε είναι η ίδια η μοίρα που τον κλείνει στην μοναξιά του. Αυτή, πιστεύω, είναι η βαθύτερη ερμηνεία του "ανέξοιστου" —του αμετάδοτου— και "ανερμήνευτου", "τω πέλας", που σημαίνει ότι η γνώση της ουσίας των πραγμάτων δεν μπορεί να μεταδοθεί στον άλλον.
—Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά, Γοργίας (*)
() Ένα από τα καλύτερα δώρα που μου 'χουν κάνει το τελευταίο διάστημα επειδή κάποτε έγραψα ένα σύστημα και τού 'δωσα το όνομα Γοργίας*.