Δίκτυα Μάθησης
Posted by Νεόφυτος Δημητρίου Fri, 14 Jan 2005 11:48:55 EET
Νέο εξάμηνο κι είναι καιρός να γράψω ξανά για το αγαπημένο μου θέμα δανειζόμενος λίγη από τη σοφία του Χριστόφορου Αλέξανδρου, "A Pattern Language".
Σε μια κοινωνία που η έμφαση δίνεται στη διδασκαλία, παιδιά και μαθητές —και ενήλικες— γίνονται παθητικοί δέκτες, αδύναμοι να σκεφτούν ή να δράσουν αυτόνομα. Δημιουργικά, δραστήρια άτομα μπορούν να μεγαλώσουν μόνο σε μια κοινωνία που να ενθαρρύνει τη μάθηση κι όχι τη διδασκαλία.
Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε οτιδήποτε στην επίκριση που δέχονται τα δημόσια σχόλια και τα πανεπιστήμια ιδίως της Κύπρου και της Ελλάδας. Η κριτική είναι εκτεταμένη και δύσκολα μπορεί να βελτιωθεί. Οι εκπαιδευτικές διαδικασίες της διδασκαλίας και της μάθησης έχουν, επίσης, μελετηθεί εκτενώς. Το ερώτημα τώρα είναι τι κάνουμε.
Η πιο διεισδυτική ανάλυση και πρόταση για ένα εναλλακτικό πλαίσιο εκπαίδευσης προέρχεται από τον Ivan Illich στο βιβλίο του "De-Schooling Society" καθώς επίσης στο άρθρο του "Education without Schools: How it can be done".
Ο Illich περιγράφει ένα τύπο μάθησης που είναι ακριβώς το αντίθετο των σχολείων. Επικεντρώνεται κυρίως στις πλούσιες ευκαιρίες για μάθηση που ενυπάρχουν σε χιλιάδες συνδεδεμένα περιστατικά που λαμβάνουν χώρα σε κάθε κοινότητα και τα οποία είναι στην ουσία το ``πρόγραμμα σπουδών'' (curriculum) της: ο τρόπος και η στάση ζωής που περνά στους νέους.
Schools are designed on the assumption that there is a secret to everything in life; that the quality of life depends on knowing that secret; that secrets can be known only in orderly successions; and that only teachers can properly reveal these secrets. An individual with a schooled mind conceives of the world as a pyramid of classified packages accessible only to those who carry the proper tags.New educational institutions would break apart this pyramid. Their purpose must be to facilitate access for the learner: to allow him to look into the windows of the control room or the parliament, if he cannot get in the door.Moreover, such new institutions should be channels to which the learner would have access without credentials or pedigree—public spaces in which peers and elders outside his immediate horizon now become available….
Άκου πόσο σωστά τα λέει ο τύπος: Τα σχολεία, λέει, βασίζονται στην υπόθεση ότι υπάρχει ένα μυστικό για καθετί στη ζωή, ότι η ποιότητα ζωής εξαρτάται από τη γνώση αυτού του μυστικού, ότι τα μυστικά μπορούν να γίνουν γνωστά μόνο μέσα από μια ορισμένη ακολουθία, κι ότι μόνο οι δάσκαλοι μπορούν να αποκαλύψουν κατάλληλα αυτά τα μυστικά. Λέει, επίσης, ότι οι σπουδασμένοι αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως μια πυραμίδα από τάξεις που είναι προσβάσιμες μόνο σε όσους διαθέτουν τη κατάλληλη σήμανση (π.χ. PhD, κτλ.)
Όσο αυτονόητα και αναλλοίωτα ακούγονται τα παραπάνω σε σχέση με μια κοινωνία όπου οι νόρμες που έχουν επικρατήσει είναι αυτές ακριβώς που περιγράφονται άλλο τόσο λάθος είναι. Αυτοί που επιμένουν και θέλουν να μας πείθουν ότι έτσι πρέπει να είναι τα πράγματα είναι όλοι εκείνοι που έχουν συμφέρον να φαίνονται αναγκαίοι ενώ δεν είναι. Είναι η ίδια αντίληψη που τρέφει την υπεροψία κάποιων ακαδημαϊκών-"ειδικών" θεωρώντας ότι ξέρουν το "μυστικό" που εσύ δεν ξέρεις —άσχετο αν στην πραγματικότητα δεν μπορούν να συνδέσουν ένα κι ένα για να τα κάνουν δύο. Αλλά πόσους γνωρίζεις να ξέρουν ότι δεν ξέρουν τι λένε.
Reader's Comments
Θα διαφωνήσω κάπως με την ποιο πάνω δήλωση. Δεν την αναιρώ αλλά δεν την θεωρώ και απόλυτη. Συμφωνώ ότι οι έχοντες κάποια ’α’ μόρφωση υποσυνείδητα (χωρίς πάντα να έχουν κακή πρόθεση), ταξινομούν / κατηγοριοποιούν τους ανθρώπους ανάλογα με τα ’χαρτιά’ που έχουν.
Μια "πιστοποιημένη" μόρφωση (π.χ ένα MSc, ένα BSc, ένα PhD), δεν αποτελεί αναγκαία συνθήκη για να ανελιχθεί κάποιος κοινωνικά (αν αναφέρεσαι σε κοινωνικές τάξεις). Η ανέλιξη ενός ατόμου εξαρτάται από τον όλον βίο και πολιτεία του, τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του, από τη μόρφωση (σε κάποιο βαθμό) αλλά κι από τις εκάστοτε συγκυρίες.
Αν ένας "μορφωμένος" θεωρεί ότι ένας άλλος "μορφωμένος" ή "παραμορφωμένος" δύναται να ενταχθεί σε μια τάξη της κοινωνικής πυραμίδας απλά επειδή είναι "μορφωμένος", τότε απλά προσβάλλει την μόρφωση και την νοημοσύνη του και αποτελεί ένα στενοκέφαλο άνθρωπο με παρωπίδες. Θέλω να πιστεύω ότι δεν είναι έτσι οι αληθινά μορφωμένοι άνθρωποι.
Παραθέτω και το αγγλικό κείμενο του εν λόγω σημείου για ευκολία μας. Νομίζω ότι αυτό που προσπαθεί να τονίσει εκεί είναι ότι χωρίς για παράδειγμα BSc δεν μπορείς να γίνεις δάσκαλος ούτε σε δημοτικό, ούτε σε γυμνάσιο, ούτε σε λύκειο. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση των ακαδημαϊκών. Απαραίτητη προϋπόθεση για να διορισθείς/εργοδοτηθείς είναι τα τρία γράμματα, PhD. Θεωρώ σημαντική την απόφαση του ΠανΚυπ να ανοίξει θέσεις στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής οι οποίες δεν απαιτούν διδακτορικό τίτλο. Πιο συγκεκριμένα, η περίληψη αποφάσεων της 222ης συνεδρίας της συγκλήτου (03 Νοεμβρίου 2004) έχει ως εξής:
Νομίζω ότι ο αρχικός λόγος που χρησιμοποιήθηκε για να υποστηριχθεί το αίτημα ήταν ότι οι πλέον αξιόλογοι αρχιτέκτονες στον υπόψη τομέα ήταν εκτός ακαδημαϊκού χώρου —δεν θυμάμαι που το'χω διαβάσει αυτό. Στο τέλος βέβαια έβαλαν τη ρήτρα που λέει ότι ναι μεν δεν απαιτείται διδακτορικός τίτλος αλλά ο υποψήφιος θα πρέπει να κατέχει αντίστοιχη θέση σε αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο του εξωτερικού, κτλ. Η ουσία παραμένει η ίδια όμως.
Όλη αυτή η σήμανση για ποιο λόγο; Να ένα περιστατικό πριν από εκατό χρόνια που δείχνει πόση αχρείαστη ταλαιπωρία μπορεί να υποστεί κάποιος απλά και μόνο για να προσθέσει τρία γράμματα στο όνομα του: Το Οκταπόδι του PhD.
Μια άλλη απορία. Τα ’χαρτιά’ που αποκτούμε μέσω των διαφόρων πανεπιστημίων ή σχολών απαιτούν μιαν πιστοποίηση των γνώσεων που έχουμε. Ένας που δεν έχει BSc, για παράδειγμα, πως μπορεί να γίνει π.χ δάσκαλος ή καθηγητής κτλ. Πως θα κριθεί και να επιλεχθεί αυτός ανάμεσα σε χιλιάδες άλλους;
Υπάρχουν και οι λεγόμενοι ’προικισμένοι’ άνθρωποι π.χ Νίκος Λυγερός, που ίσως δεν χρειάζονται τα ΄χαρτιά΄ αυτά για να τους εμπιστευθεί ο κόσμος. Αλλά μιλώντας για τον μέσο άνθρωπο, νομίζω ότι είναι must, όχι επειδή διαφωνώ με τα λεγόμενα σου, αλλά επειδή απαιτείται ένα μέτρο σύγκρισης.
Χάρη δέχομαι ότι σύμφωνα με την υπάρχουσα δομή του εκπαιδευτικού συστήματος τίθεται θέμα πιστοποίησης για να διασφαλίζεται ένα κάτω φράγμα ελαχίστων απαιτήσεων. Μπορείς όμως να μου εξηγήσεις εσύ ή οποιοσδήποτε άλλος τι ακριβώς διασφαλίζει περισσότερο ο διδακτορικός τίτλος στον τομέα της Πληροφορικής λόγου χάρη. Μήπως διασφαλίζει ότι ο κάτοχος του μπορεί να κάνει έρευνα καλύτερα από κάποιο άλλο που κι αυτός δημοσιεύει γραπτά σε πρακτικά συνεδρίων και επιστημονικών περιοδικών; Μήπως διασφαλίζει ότι είναι καλύτερος παιδαγωγός από κάποιο άλλο; Εγώ νομίζω πως όχι!..
Υποτίθεται ότι ένα διδακτορικό θα έπρεπε να διασφαλίζει ότι ο κάτοχος του έχει προχωρήσει σε τέτοιο σημείο ώστε να μπορεί να αντιλαμβάνεται τη φιλοσοφία των πραγμάτων στον τομέα του —τουλάχιστο αυτή είναι η δική μου εκτίμηση του PhD που είναι σύντμηση του Doctor of Philosophy. Εδώ όχι μόνο τη φιλοσοφία δεν καταλαβαίνουν αλλά ούτε ακόμη τα βασικά. Κι αν μη τι άλλο πως γίνεται να μπαίνεις σε τόσο κόπο για να βρεις ένα διδάκτωρ αν δεν θα αξιοποιήσεις τις εξειδικευμένες γνώσεις του.
Τελειώνοντας και κλείνοντας, θέλω να αναφέρω ότι ο Illich κατά την γνώμη μου δεν μιλάει για παιδεία όπως την γνωρίζουμε κι όπως την έχουμε ταυτίση με τα σχολεία. Νομίζω ότι αυτό στο οποίο αναφέρεται έχει να κάνει περισσότερο με την πλήρη αναδιάρθωση του συστήματος —αποσχολειοποίηση— ώστε αυτός που θέλει να μάθει για το ένα ή για το άλλο θέμα να έχει πρόσβαση σε κάποιο που μπορεί να του το προσφέρει. Όχι στα πλαίσια ενός σχολείου αλλά άμεσα, απευθείας στον ίδιο!.. Όπως όταν όσοι ήθελαν να μάθουν μια τέχνη, μαθητεύαν σε "μάστορες".
Διευκρίνιση: Το απόσμασμα στο τελευταίο μου σχόλιο δεν είναι από τον Illich αλλά από το άρθρο του William James που αναφέρω νωρίτερα (Το Οκταπόδι του PhD).
Πιστεύω ότι δεν μπορείς να λες ότι το Α πτυχίο σημαίνει το τάδε, ας πούμε ότι όποιος έχει PhD είναι καλός δάσκαλος (με την έννοια ότι ξέρει να διδάσκει).
Το πτυχίο κάποιου δείχνει ότι τελείωσε ένα πρόγραμμα σε ένα πανεπιστήμιο. Τα πανεπιστήμια διαφέρουν, τα προγράμματα διαφέρουν, οι έρευνες διαφέρουν και πάνω από όλα οι άνθρωποι διαφέρουν… Π.χ., κάποιος που είναι καλός ακαδημαϊκός δεν είναι απραίτητα καλός δάσκαλος, επαγγελματίας ή οτιδήποτε άλλο. Πολλοί λένε μάλιστα ότι οι λόγος που οι ακαδημαϊκοί είναι τόσοι φιλελεύθεροι (συνήθως) είναι διότι δεν έχουν "ζήσει" (δουλέψει κτλ) στον "έξω κόσμο". Άλλοι λένε είναι επειδή ξέρουν κάποια πράγματα περισσότερα άρα είναι απαλλαγμένοι από την άγνοια, δέχονται περισσότερα πράγματα. Τώρα άνετα μπορείς να βρεις παραδείγματα και για τις δυο κατηγορίες, άρα δεν μπορείς να συμπαιράνεις απόλυτα κάτι.
Για μένα το πτυχίο δείχνει πάρα πολλά. Ένα PhD δεν μπορεί να το κάνει ο οποιοσδήποτε - σημαίνει επιμονή, δουλειά, βάθος γνώσης, ΑΛΛΑ δεν προϋποθέτει να είναι καλός δάσκαλος, άνθρωπος. Επίσης, όσοι λένε ότι είναι ειδικοί κάπου έχουν χαθεί… δεν υπάρχει "ειδικός" για πολλούς λόγους (η γνώση συνεχώς αλλάζει, τα μέρη μιας επιστήμης ή θεωρίας "στέκει" σε άλλες και δανείζεται από άλλες - άνθρωποι με πρακτικές γνώσεις συχνά είναι πιο "ειδικοί" από τον οποιοδήποτε πτυχιούχο). Τέλος, όσοι βάζουν τον εαυτό τους πάνω από κάποιον γιατί έχουν ένα πτυχίο περισσότερο ή βάζουν τον εαυτό τους κάτω από κάποιον που έχει ένα περισσότερο, πάλι κάπου θα "χάσουν" μέχρι να φέρουν τα μίλια τους…
Δεν νομίζω ότι ο "γυάλινος πύργος" είναι κόσμος φιλελεύθερων ιδεών. Τουναντίον!.. Θα 'λεγα ότι είναι η φωλιά του συντηρητισμού, του ετσιθελισμού και των απολύτων θέσεων. Κάποιος που αγαπά την τέχνη του είναι εκεί έξω και συνεισφέρει στον κόσμο νέους τρόπους για να λύνει προβλήματα. Βοηθάει τους φοιτητές του να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες τους και να γίνουν ότι περισσότερο μπορούν.
Δεν κάθεται στο γραφείο του για να ετοιμάζει και να υλοποιεί τη μια μηχανορραφία πίσω από την άλλη: τη μια φορά για να δημοσιεύσει το paper του εις βάρος κάποιου άλλου, την άλλη για να μπει στην επιτροπή κάποιου συνεδρίου, μετά για να πιάσει γλείψιμο από τους εκπροσώπους ώστε να τον ψηφίσουν στις επόμενες εκλογές. Αυτή δεν είναι νοοτροπία υγιούς νου. Δεν είναι νοοτροπία να κόβεις τα πόδια των άλλων απλά και μόνο για να φαίνεσαι ψηλότερος. Στο τέλος της ημέρας δεν ψηλώνει με το να κόβεις τα πόδια των άλλων.
Δεν θα μπορούσα όμως να συμφωνώ περισσότερο μαζί σου για το θέμα των "ειδικών".Πάντα γράφω αυτή τη λέξη με εισαγωγικά και το ίδιο έκανα όταν δούλευα ως "ειδικός" επιστήμονας στο ΠανΚυπ. Θυμάμαι να λέω σε μερικούς φίλους μια δανεισμένη ρήση (δεν θυμάμαι από που) που 'λεγε ότι ειδικός είναι κάποιος που μαθαίνει όλο και περισσότερα για όλο και λιγότερα ωσότου να ξέρει τα πάντα για το τίποτα.
Μια άλλη πτυχή του θέματος είναι εκείνη που μας είχε υποδείξει ο βιομήχανος Henry Ford —ιδρυτής της γνωστής αυτοκινητοβιομηχανίας— κι έχει να κάνει με την αντιμετώπιση που πρέπει να τυγχάνουν οι "ειδικοί" κάθε λογής:
—Henry Ford, Sr.
Από τη συζήτηση δίδεται λανθασμένα η εντύπωση ότι το μόνο που θέλεις για να προσληφθείς ως καθηγητής είναι ένα χαρτί που ονομάζεται Διδακτορικό Πτυχίο. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Πρώτο, το Διδακτορικό Πτυχίο δεν είναι μόνο ένα χαρτί, είναι η πιστοποίηση από μια επιτροπή συναδέλφων σου ότι έχεις ερευνήσει ένα θέμα σε αρκετό βαθμό ώστε να θεωρείσαι σε αυτό ειδήμων. Δεύτερο, δεν μετρά μόνο το Διδακτορικό στην πρόσληψη κάποιου σε ένα πανεπιστήμιο. Μετρά και η ποσότητα και ποιότητα των δημοσιεύσεων του ερευνητή, καθώς και η ποιότητα της έρευνας από την οποία πρόεκυψε το ίδιο το Διδακτορικό. Μετρούν επίσης οι συστατικές επιστολές που επισυνάπτονται στην αίτηση του. Το Διδακτορικό Πτυχίο είναι αυτό που οι βάρβαροι λένε necessary but not sufficient condition (συγνώμη, δεν έχω ώρα να ψάξω την ελληνική ορολογία).
Συμφωνώ απόλυτα με το Μιχάλη, η ύπαρξη του Διδακτορικού δεν προσφέρει καμία απολύτως ένδειξη για την ικανότητα κάποιου να διδάξει ή την ποιότητα του χαρακτήρα του, ή ακόμα και τις προοπτικές του για το μέλλον. Ταυτόχρονα δεν είναι και εύκολο να τα προσδιορίσεις από μια συνέντευξη (ή δύο), άρα ποιες είναι οι επιλογές σου; Να τους προσλάβεις όλους ταυτόχρονα ή εκ περιτροπής; Στην πρώτη περίπτωση θα πτωχεύσεις, στη δεύτερη θα σου πάρει για πάντα να δώσεις σε όλους μια ίση ευκαιρία.
Αναγκαστικά θέτεις κάποιες ελάχιστες απαιτήσεις που κόβουν δικαίως ένα μεγάλο όγκο μη προσοντούχων υποψηφίων και αδίκως ένα μικρό αριθμό προσοντούχων αλλά μη πτυχιούχων υποψηφίων. Συνήθως όμως καλύπτονται και αυτοί, αφού μπορούν να προσληφθούν σε θέσεις που δεν απαιτούν Διδακτορικό και να διεκδικήσουν θέση καθηγητή αφού κάνουν εκεί το Διδακτορικό τους. Δεν χάνουν έτσι τίποτα αφού συνεχίζουν απρόσκοπτα την έρευνα τους και καταλήγουν με το χαρτί και τη θέση.
Ναι, έχεις δίκιο. Αυτό πρέπει να ξεκαθαρίσει και ισχύουν αυτά που αναφέρεις. Δες το άρθρο του William James όπου θέτει θέμα ασυμβίβαστου ανάμεσα στις διάφορες απαιτήσεις.
Ναι αλλά αυτό δεν σημαίνει όμως ότι επειδή κάποιος είναι ειδήμων σε ένα μικρό-μικρό-μικρούτσικο πεδίο έρευνας είναι και ειδήμων στην ευρύτερη ερευνητική περιοχή που εμπίπτει το αντικείμενο του.
Αυτό το κάλυψα λέγοντας ότι κάποιος μπορεί να έχει δημοσιεύσεις χωρίς να έχει διδακτορικό ενώ η ποιότητα της έρευνας που διεξάγει να είναι υψηλότερου επιπέδου από εκείνη των δήθεν ειδημόνων.
Η μετάφραση για την πρόταση σου είναι ``αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη''. Όσο αφορά τις συστατικές επιστολές τις θεωρώ καλές όταν αξιοποιούνται και αξιολογούνται "σωστά". Και μόνο το γεγονός ότι θα υπάρξει υποκειμενική κρίση ανοίγει άλλα παραθυράκια. Μπαλκονόπορτες για την ακρίβεια. Δεν είναι αλήθεια μήπως ότι στο τέλος της μέρας θα διορισθεί ή τουλάχιστον θα επιδιωχθεί να διορισθεί κάποιος όχι σύμφωνα με την αξία του αλλά σύμφωνα με το ποιας "κλίκας" τα συμφέροντα θα εξυπηρετεί;
Ναι,.. κι αυτοί οι λίγοι, οι αδικηθέντες, ίσως να ήταν οι μόνοι που μπορούσαν να έφερναν καινούργιους τρόπους επίλυσης χρόνιων προβλημάτων. Ίσως αυτοί μονάχα να μπορούσαν να επιφέρουν την πρόοδο.
Φιλοσοφικό άρχισε να γίνεται το θέμα αλλά πως ξεχωρίζονται οι αδικηθέντες;
Σαν να λέμε Πεφωτισμένοι (Illuminati); Αυτό δεν το ξέρουμε. Διακρίνω κάποια πικρία ενάντια στο σύστημα Φύτο; Θα ανασκευάσω την φράση σου διότι αδικεί τους υπόλοιπους:
Κάπως άσχετο με το θέμα: για όσους θα δουλέψουν στην Κύπρο (εξαιρούνται οι ακαδημαϊκοί) σε πιο βαθμό είναι πράγματι χρήσιμο το μεταπτυχιακό; Είμαστε μια οικονομία όπου η έρευνα και η ανάπτυξη νέων προϊόντων είναι σχεδόν ανύπαρκτη και που οι περισσότερες εταιρίες είναι εισαγωγείς-μεταπωλητές(γενικεύω κάπως, ίσως το λογισμικό να είναι εξαίρεση στον κανόνα). Σε μια τέτοια αγορά το μόνο χρήσιμο μεταπτυχιακό είναι το ΜΒΑ (διοίκηση επιχειρήσεων).
Στέλιο, νομίζω ότι η παρατήρηση σου είναι πολύ σωστή. Υπάρχουν βέβαια δουλειές όπου θα εκτιμήσουν αυτού του είδους τα πιστοποιητικά κάτι το οποίο συνήθως μεταφράζεται σε καμιά διακοσιαριά ΛΚ περισσότερα από το μισθό που θα έπαιρνες χωρίς αυτά τα "προσόντα".
Κάθε λογής πτυχίο στην Κύπρο όμως θεωρώ ότι είναι μόνο το "διαβατήριο" εισόδου για κάποια δουλειά στον ιδιωτικό τομέα —και στο δημόσιο ισχύει αυτό αλλά τα πράγματα εκεί μετά είναι πολύ τυπολατρικά ώστε να διασφαλίζονται οι "δεινόσαυροι" και οι καρέκλες τους.
Όσο αφορά τον ιδιωτικό τομέα και πάλι, όταν καταφέρεις να μπεις κάπου κι είσαι σωστός κι αποδοτικός στη δουλειά σου νομίζω ότι πλέον δεν θα έχουν καμιά σημασία εκτός βέβαια κι αν ο προϊστάμενος σου είναι ψώνιο και θέλει να τονίζει τα "πιστοποιητικά" των υπαλλήλων του. Σε εκείνη την περίπτωση θα νιώθεις κάπως άβολα αφού αφενός θα αναγνωρίζεται η δουλειά σου εντός αλλά αφετέρου δεν θα προβάλλεται εκτός της εταιρείας. Εννοείται ότι ολ'αυτά αφορούν τον ιδιωτικό τομέα. Αν λογαριάζεται να δουλέψετε στο δημόσιο τομέα ή αν θέλετε απλά να κρατήσετε ανοικτές τις επιλογές σας τότε αποκτήστε πολλά πτυχία.
Επίσης, κάτι που πρέπει να προσέξετε στον ιδιωτικό τομέα είναι κατά πόσο η εταιρεία είναι απρόσωπη ή όχι. Πιο συγκεκριμένα, είναι ένα να έχει να προσλάβει κάποιος προσωπικό για τη δική του εταιρεία κι είναι κάτι άλλο να πρέπει να προσλάβει για μια εταιρεία που δεν του ανήκει και την οποία απλά διοικεί.
Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές περιπτώσεις. Στην πρώτη για παράδειγμα, δεν υπάρχει περίπτωση κάποιος να κάμνει εξυπνάδες και πειράματα για τις προσλήψεις του προσωπικού του εκτός κι αν δεν θέλει να ευδοκιμήσεί η εταιρεία του. Αντίθετα, στη δεύτερη περίπτωση, η "στρατηγική" και η "λογική" της εταιρείας διαμορφώνεται πάντα σύμφωνα με τα προσωπικά συμφέροντα και προτιμήσεις εκείνων που τη διοικούν.
Με απλά λόγια, ο ιδιοκτήτης μιας εταιρείας —αν και διευθυντής και τη διευθύνει σωστά— παραμερίζει τα πάντα για να κάνει αυτό που είναι καλύτερο για τη δική του εταιρεία του, το οποίο και θα του αποφέρει περισσότερα κέρδη: Ναι, για το προσωπικό συμφέρον γίνονται όλα κι εδώ, ωστόσο, τέτοιο συμφέρον που είναι συμβατό με ότι καλό για την εταιρεία!..
Αντίθετα, όταν απλά διευθύνεις και διαχειρίζεσαι ξένα κεφάλαια τότε τα πράγματα αλλάζουν. Κι εκεί υπερισχύει το προσωπικό συμφέρον αυτού που αποφασίζει, το οποίο όμως στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι πάντα συμβατό και δεν είναι πάντα για το καλό της εταιρείας.